हिमतालको बढ्दो जोखिम : पूर्वतयारीको आवश्यकता

शोभाखर भण्डारी
नेपाल हिमाल, पहाड र तराईले बनेको अनुपम प्राकृतिक संरचना भएको देश हो। विश्वका अग्ला हिमशृङ्खलाहरूको घरका रूपमा परिचित नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता र जलस्रोतका दृष्टिले अत्यन्त सम्पन्न छ। तर यही हिमाली सम्पदा आज जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष असरको सामना गरिरहेको छ। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् र हिमतालहरूको आकार तथा पानीको मात्रा बढ्दै गएको छ। यसले भविष्यमा हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) को जोखिमलाई गम्भीर बनाएको छ।

नेपालमा सात हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ वटा हिमाल र १२ वटा प्रमुख हिमशृङ्खला रहेका छन्। यिनै हिमशृङ्खलाको काखमा दुई हजारभन्दा बढी साना–ठूला हिमतालहरू फैलिएका छन्। तिलिचो ताल, गोक्यो हिमताल, इम्जा ताल, त्सो रोल्पा हिमताल, पञ्चपोखरी तथा अन्य उच्च हिमाली तालहरू प्राकृतिक सम्पदा मात्र होइनन्, पर्यटन र वातावरणीय सन्तुलनका आधार पनि हुन्। तर जलवायु परिवर्तनको बढ्दो प्रभावले यिनै सम्पदालाई सम्भावित विपद्को स्रोत बनाउने खतरा बढाएको छ।

हिमताल फुट्ने घटना सामान्य बाढीभन्दा धेरै विनाशकारी हुन सक्छ। हिमतालको प्राकृतिक बाँध कमजोर हुँदा, हिमपहिरो खस्दा वा भूकम्पजस्ता प्राकृतिक कारणले ताल फुटेमा केही घण्टाभित्रै करोडौँ घनमिटर पानी तलतिर उर्लिएर जान सक्छ। यसले बाटोमा पर्ने बस्ती, पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना, कृषि भूमि र अन्य पूर्वाधारलाई तहसनहस पार्न सक्छ। विशेषगरी हिमाली र पहाडी भूभाग भिरालो भएकाले पानीको बहाव अत्यन्त तीव्र र शक्तिशाली हुन्छ। त्यसैले हिमतालजन्य बाढीको जोखिम तल्लो तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदायका लागि सधैँ चिन्ताको विषय बनेको छ।

नेपालले विगतमा पनि बाढी, पहिरो र प्राकृतिक विपद्का कारण ठूलो धनजनको क्षति व्यहोरेको छ। तर विपद् घटिसकेपछि राहत र पुनःस्थापनामा केन्द्रित हुने हाम्रो परम्परागत अभ्यासले जोखिम न्यूनीकरणमा अपेक्षित सफलता दिन सकेको छैन। अब प्रश्न उठ्छ—हामी अर्को सम्भावित हिमताल विस्फोटको प्रतीक्षा गरिरहेका छौँ कि समयमै पूर्वतयारी गर्दैछौँ?

वास्तविकता के हो भने जोखिम न्यूनीकरणका लागि तत्काल र दीर्घकालीन दुवै उपाय आवश्यक छन्। उच्च जोखिममा रहेका हिमतालहरूको नियमित अध्ययन, निगरानी र वैज्ञानिक मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउँदै जोखिमयुक्त क्षेत्रका बासिन्दालाई समयमै सूचना दिने व्यवस्था विस्तार गर्नुपर्छ। हिमतालको तल्लो भेगमा रहेका संवेदनशील बस्तीहरूको पहिचान गरी क्रमशः सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ।

त्यसैगरी खोला, खोल्सा, झरना तथा नदी किनारमा निर्माण हुने घर तथा संरचनाका लागि भूगोल र जोखिमका आधारमा स्पष्ट मापदण्ड निर्धारण गरिनुपर्छ। हाल उच्च जोखिम क्षेत्रमा रहेका बस्तीलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने विषय राजनीतिक बहसको विषय मात्र नभई राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको आवश्यकता हो। विकास निर्माणका योजना बनाउँदा जलवायु परिवर्तन र विपद् जोखिमलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने समय आइसकेको छ।

जलवायु परिवर्तन विश्वव्यापी समस्या भए पनि यसको असर स्थानीय स्तरमा भोग्नुपर्ने हुन्छ। नेपालले कार्बन उत्सर्जनमा न्यून योगदान गरे पनि हिमाल पग्लिने, हिमताल विस्तार हुने र प्राकृतिक विपद्को जोखिम बढ्ने समस्या झेलिरहेको छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको उपयोग गर्दै वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि हस्तान्तरण र विपद् व्यवस्थापन क्षमतामा लगानी बढाउन आवश्यक छ।

हिमाल नेपालको पहिचान, गौरव र जीवनरेखा हुन्। तर तीव्र गतिमा बदलिँदो जलवायुका कारण यही गौरव जोखिमको घेरामा पर्दै गएको छ। आज गरिएको पूर्वतयारीले भोलिको ठूलो विपद् रोक्न सक्छ। त्यसैले हिमतालजन्य जोखिमलाई केवल वातावरणीय वा प्राविधिक विषयका रूपमा होइन, राष्ट्रिय विकास, जनसुरक्षा र भावी पुस्ताको भविष्यसँग जोडिएको मुद्दाका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।

समयमै सचेत भएर वैज्ञानिक योजना लागू गर्न सकियो भने सम्भावित विनाशलाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ। अन्यथा, प्रकृतिले दिने चेतावनीलाई बेवास्ता गर्नु निकै महँगो साबित हुन सक्छ।
(लेखक भरतपुर महानगरपालिका -२६, चितवनको मेलमिलाप समितिका संयाेजक हुनुहुन्छ ।)