गन्तव्य जनैपूर्णिमा : पाँचपोखरीको अचम्मलाग्दो ऐतिहासिक पक्ष

ऐतिहासिक र धार्मिक महत्व

स्कन्ध पुराण र शिव पुराण लगायत प्राचीन ग्रन्थमा उल्लेख भएअनुसार, यही ठाउँमा भगवान शिवले पाँच रात उपवास बसेर पाँच दहमा स्नान गरेका थिए। यिनै कारणले यो स्थानलाई महत्त्वपूर्ण तीर्थ मानिन्छ। यस क्षेत्रलाई इन्द्रावती र ब्रह्मायणी नदीहरूको उद्गम स्थलसमेत मानिन्छ।

पौराणिक कथाअनुसार, पार्वतीका आँखाबाट बगेका आँसुबाट यी दुई नदी उत्पन्न भएको जनविश्वास रहेको छ।

इतिहासमा पनि यो क्षेत्र महत्वपूर्ण रहेको पाइन्छ। राजा रणबहादुरकी महारानी राजेश्वरी तथा प्रधानमन्त्री भीमसेन थापा निर्वासनमा यसै जिल्लामा बसेको र भीमसेन थापाद्वारा सुरू गरिएको ‘पाँचपोखरी दर्शनमा चिउरा-दही खुवाउने’ चलन आजसम्म कायम रहेको छ।

त्यसैगरी स्कन्ध पुराणमा हिमवत् खण्डमा पनि पञ्चपोखरी नामको महान् तिर्थस्थल रहेको र तीर्थराज प्रयाग, वाण गंङगा (कुरुक्षेत्र) र पाँचपोखरी समान रुपले पुण्यदायी तीर्थ हुन् भनी उल्लेख रहेको पाइन्छ । शिव पुराण अनुसार हिमालयपुत्री पार्वतीले घोर तपस्या गरेपछी शिव प्रसन्न भई इन्द्रको रुपधारण गरी वरदान माग भने । पार्वतीले महादेव पति पाउँ भनेपछी इन्द्ररुपी महादेवले शिवको निन्दा गर्दै आफँसँग विवाह गर्न भने । त्यो सुनेर पार्वती क्रोधित भइ श्राप दिन लाग्दा शिव त्रसित भइ आफनै रुपमा दर्शन दिए । शिवको साक्षात दर्शन पाएपछि पार्वतीका दुइ लाल नेत्रबाट शहाश्र्सुधारा बग्नथाल्यो । सोही अश्रुधाराबाट दुइवटा नदी बन्यो । इन्द्रको रुप लिएर परमब्रम्हाको दर्शन दिएको कारण ती नदीको नाम इन्द्रावती र ब्रम्हायणी (बलेफी) रहन गएको मानिएको छ । ती दुवैको उद्गम स्थल पाँचपोखरीको डाँडा भएको हुँदा यसको छुट्टै महत्व रहेको छ ।

पाँचपोखरी न केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो, यो जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा र ऐतिहासिक महत्त्वको धरोहर पनि हो। वर्षको एकपटक जनैपूर्णिमामा यहाँ पुगेर स्नान गर्दा पापमोचन हुने जनविश्वासले हजारौं तीर्थयात्री यहाँ आकर्षित भइरहेका छन्।सो क्षेत्रमा अवस्थित एकोटिमग्यामी र एपिक्याट्मल नामक प्रजातिका जडीबुटी लोप हुने अवस्थामा पुगेकोले त्यसको सङकलन र बिक्री वितरणमा समेत रोक लगाउनुपर्ने सुझावसमेत टोलीले दिएको थियो । त्यस्तै यार्सागुम्वा, पाँचऔले, पदमचाल, रक्तचन्दनलगायतका ६४ प्रजातिका जडीबुटी यस क्षेत्रमा पाइएको टोलीले बताएको छ । मृग, हाब्रे, जस्ता वन्यजन्तुसमेत फेला यस क्षेत्रमा फेला परेका छन् ।